ได้ยินชื่อดนตรี Post rock มานานนม โดยมากผู้คนอาจจะเข้าใจว่ามันต้องเป็นดนตรีที่นำเสนอรูปแบบที่แปลกออกไปจากดนตรีสมัยนิยม ใยบรรยากาศหม่นๆ ลอยๆ ชวนเฟ้อฝัน ดำดิ่งไปกับท่วงทำนอง มีทั้งท่อนเบาๆ หวานๆ และท่อนระเบิดอารมณ์แรงๆ สะใจทั้งคนเล่นและคนดู เอาจริงๆ หากเข้าใจทิศทางประมาณนี้ก็มีส่วนที่ถูกต้อง แต่โพสต์ก็ไม่จำเป็นต้องหม่นเสมอไป เราลองมาเปิดมุมมองเพื่อทำความเข้าใจกับดนตรีแนวนี้กันดีกว่าครับ
ก่อนจะเข้านิยามของดนตรีโพสต์ร็อก เรามาทำความรู้จักกับดนตรีร็อก กันก่อนดีกว่า
ซึ่งนิยามของ ดนตรีร็อก (Rock music) เป็นรูปแบบดนตรีสมัยนิยมที่น่าจะพอรู้จักกันดี ก่อร่างสร้างตัวจากดนตรีร็อกแอนด์โรล (Rock & Roll) ช่วงทศวรรษ 1950 ในสหรัฐอเมริกา ที่แตกแขนงโดยการเอาดนตรีบลูส์ (Blues music) ของชาวแอฟริกัน กับดนตรีแนวคันทรี (Country music) อาจจะผสม ดนตรี Gospel ไปด้วย มีคุณลักษณะพิเศษ คือ การใช้กีตาร์เป็นตัวหลัก จังหวะหนักแน่น เน้นโชว์พลังดิบ ผ่านเสียงร้องและการบรรเลงเพลงออกมา ซึ่งอุปกรณ์หลัก ที่ใช้มักเป็น กีตาร์ไฟฟ้า เบส และกลอง
ต่อมาดนตรีสมัยนิยมก็ได้ถูกพัฒนาขึ้นเรื่อยๆ จึงเกิดแนวเพลงใหม่ขึ้นมาหลากหลายแนว เช่น British Invasion ตัวอย่างวง The Beatle, The Rolling Stones แนว Phychedelic rock อย่างวง Pink Folyd (ยุคที่มี Syde Barrett เป็นสมาชิก), The Grateful Dead หรือการใช้กีตาร์โปร่งมาเล่นกับเบสไฟฟ้า และกลองชุด เกิดเป็นดนตรีโฟล์คร็อก (Folk rock) อย่างวง Bob Dylan, Cat Stevens หรือเป็นร็อกแนวทดลอง ไม่มีโครงสร้างตายตัวในยุคแรกอย่างโพรเกรสซีฟ ร็อก (Progressive rock) อย่างวง King Crimson, Pink Floyd (ตั้งแต่อัลบั้ม Dark Side of the Moon) Yes, The Moody Blues และดนตรีร็อกก็ได้พัฒนามาอีกหลายรูปแบบอย่างที่เราเห็น ๆ เช่น Hard rock, Glam rock, Punk rock, New wave, 80s Heavy Metal, Alternative rock, Grunge, Funk rock รวมถึง Nu-Metal ด้วย (Joox, 2017)
Rock Music
ที่มา : https://www.neatbeats.net/what-is-rock-music-and-its-characteristics/
มาที่ฝั่งของดนตรีโพสต์ร็อกบ้าง จริงๆ แล้วโพสต์ร็อกมันคืออะไรกันแน่?
ว่ากันตามนิยามก่อน ก็ต้องย้อนไปที่ปี 1994 ในประเทศอังกฤษ มีคอลัมนิสต์และนักวิจารณ์หนุ่มแห่ง Mojo Magazine ชื่อ ไซมอน เรย์โนลด์ (Simon Raynolds) ตาคนนี้ ก็นึกคึกไปวิจารณ์เพลงของวง Bark Psychosis อัลบั้ม Hex ว่าไม่สามารถระบุได้ว่า มันคือแนวอะไรกันแน่ (ในยุคนั้น) แกก็เลยเป็นตุเป็นตะบอกว่า มันคือแนวโพสต์ร็อก คือ เป็นแนวทดลอง ที่โครงสร้างไม่ชัดเจนเมื่อเทียบกับเพลงร็อก แต่ยังใช้เครื่องดนตรีกลอง เบส กีตาร์ มาเล่นเป็นหลัก โดยอาจจะเสริมเครื่องดนตรีอื่นๆ เช่น เครื่องสังเคราะห์ หรือ การทดลองเสียงใหม่ ๆ สรุปง่ายๆ คือ เอาเครื่องของชาวร็อก มาทำให้มันดูแตกต่าง ไม่ร็อกแบบดั้งเดิม แค่นั้นแหละ!
Jack Chuter กล่าวในหนังสือ Storm Static Sleep: A Pathway Through Post Rock ไว้ว่า “บทสรุปของโพสต์ร็อกของ Reynolds หมายถึงวงดนตรีที่ใช้ “เครื่องดนตรีร็อคเพื่อวัตถุประสงค์ที่ไม่ใช่เพลงร็อค” ในบางแง่ ‘โพสต์ร็อก’ เป็นเพียงความต่อเนื่องของแรงกระตุ้นที่เกิดขึ้นในยุคที่ก้าวหน้า และการหวนกลับมาอีกครั้งของดนตรีโพสต์พังก์” บางทีอิทธิพลที่แพร่หลายมากที่สุดในประวัติศาสตร์ของโพสต์ร็อก (ไม่ใช่แค่ภายในขอบเขตของคำจำกัดความของ Reynolds)
โพสต์ร็อกยังได้รับอิทธิพลมาจากดนตรีชูเกซ (Shoegaze) เป็นแนว Alternative rock ที่ได้รับความนิยมในอังกฤษช่วงปลายปี 80 เอกลักษณ์เด่นคือการใช้เล่นซาวน์ที่โหยหวนชวนฝัน ล่องลอย ส่วนคนเล่นเอง ก็เพลินเพลินก้มดูแต่เอฟเฟกต์ไม่สนใจใคร มันคล้ายกับก้มมองเท้าอยู่ตลอดเวลา นั่นแหละ เลยเป็นที่มาของชื่อ อีกทั้งโพสต์ร็อกก็ยังได้รับอิทธิพลจากดนตรีเคราต์ร็อก (Krautrock) ดนตรีทดลองในเยอรมันช่วงปี 60-70s มีกลิ่นอายของดนตรี Psychedelic ผสมกับ Progressive rock , Free jazz และ Avant-garde ทำให้จุดเด่นเรื่องการทดลองซาวน์ใหม่ๆ และรื้อโครงสร้างเพลงแบบเดิมๆ
มีภาพยนตร์ออนไลน์ความยาว 21 นาทีชื่อ “Post Rock A Documentary Film” (2012) ซึ่งเจาะลึกเหตุการณ์วงดนตรีโพสต์ร็อกที่เกิดขึ้นในสังคมไทย เช่น Forgot Your Case, Silent Scenery และ Inspirative ต่างพูดคุยถึงความเข้าใจในความหมายของคำนี้และที่มาของคำนี้ ตรงไปตรงมา คำอธิบายของพวกเขาสับสนและไม่แน่นอน
ซึ่งในตัวอย่างของสารคดีนี้เอง “โคอิชิ ชิมิสึ” โปรดิวเซอร์ชาวญี่ปุ่น และผู้ก่อตั้งค่ายเพลง SO::ON Dry Flower ในไทย ได้ให้คำนิยามของดนตรีโพสต์ร็อกไว้ว่า “โพสต์ร็อกเป็นดนตรีแนวทดลอง ความอิสระในการคิดเพลง เกิดราวๆ ช่วงปี 1990 ในช่วงแรก โพสต์ร็อกจะมีกลิ่นอายของความเป็นดนตรีแจ็สมากกว่า อย่างวง Tortoise วงจาก Chicago, USA, 1990 และ Jim O’ Rourke มือกีตาร์วง Sonic Youth ซึ่งรุ่นถัดมาก็จะมีกลิ่นอายของดนตรีร็อกมากขึ้น อย่าง Mogwai, Explosion in the sky ซึ่งเพลงโพสต์ร็อกมีทั้งแบบมีเนื้อร้องและไม่มีเนื้อร้อง และการคิดเพลงที่มีเนื้อร้องอาจทำให้ความหมายเพลงแคบมากกว่า”
ซึ่งทางด้าน วรรณฤทธิ์ พงษ์ประยูร ศิลปินวง Stylish Nonsense และผู้ก่อตั้งค่ายเพลง Panda Record ได้ให้สัมภาษณ์ว่า “ในช่วงยุค 1990 เป็นยุคของดนตรี Modern rock และ Alternative ที่โลกกำลังเคลื่อนไหว ซึ่งดนตรีโพสต์ร็อกก็มาในช่วงนั้น โดยเริ่มมีการทดลองเพลง อาจจะเป็นเพลงที่ยาวกว่าปกติและไม่มีเนื้อร้อง อีกทั้งโพสต์ร็อกยังได้รับอิทธิพลมาจากดนตรี Krautrock และ Jazz ที่ทดลองดนตรีกันในยุคทศวรรษ 60 ถึง 70 และผสมผสานกับแนวแอมเบียนท์และความเป็นอาร์ตเข้าไปด้วย”
สอดคล้องกับ อาทิตย์ พรหมประสิทธิ์ หรือ ดีเจซันนี่ คลื่นวิทยุ 104.5 และนักวิจารณ์เพลง กล่าวว่า “โพสร็อก คือ ดนตรีที่เกิดขึ้นหลังจากความเป็นร็อก กล่าวคือดนตรีที่ใช้พื้นฐานจาก กลอง กีตาร์ เบส ร้องนำ แต่ดนตรีโพสต์ร็อกคือการทดลองดนตรีร็อก ปรับเปลี่ยนไม่ให้มันเป็นร็อก ทั้งเรื่อง Texture, Technique, Form หรือเสียงที่แปลกไปจากเพลงร็อก”
ทางด้าน Hodgkinson (2004) ยังเห็นว่า การเกิดขึ้นของโพสต์ร็อกเป็นปรากฏการณ์ของการเกิดกระแสดนตรีที่สร้างความเชื่อมโยงแวดวงระดับโลกได้อย่างรวดเร็ว โดยมิได้ผ่านศูนย์กลางที่ครอบงำทางสื่อและวัฒนธรรมของอังกฤษและอเมริกา อย่างเพลงร็อกช่วงปี ค.ศ. 1970 ที่ต้องอัดเพลงจากห้องอัดเพื่อทำอัลบั้มแล้วจึงเผยแพร่ในภายหลัง (วิริยะ สว่างโชติ, 2555)
อย่างไรก็ตาม ดนตรีแนวโพสต์ร็อก อาจเป็นวิวัฒนาการที่ก้าวพ้นขอบเขตของดนตรีร็อกแบบดั้งเดิม โดยการหยิบเอาเครื่องดนตรีมาตรฐานอย่างกีตาร์ เบส และกลอง ที่คุ้นเคยมาสร้างสรรค์ผ่านมุมมองใหม่ เน้นการทดลองและการจัดวางโครงสร้างที่อิสระ ซึ่งได้รับอิทธิพลผสมผสานตั้งแต่ Krautrock, Jazz ไปจนถึง Shoegaze และอื่นๆ อีกมากมาย และแม้จะมีจุดเริ่มต้นจากการพยายามจำกัดความของนักวิจารณ์ในยุค 90 อย่างเรย์โนลด์ แต่ในปัจจุบันโพสต์ร็อกได้กลายเป็นปรากฏการณ์ทางดนตรีระดับสากล ที่เชื่อมโยงศิลปินทั่วโลกรวมถึงในไทยเข้าด้วยกัน โดยก้าวข้ามขีดจำกัดเรื่องการสื่อสารด้วยเนื้อหาที่เป็นเนื้อร้อง และก้าวพ้นการครอบงำทางวัฒนธรรมจากกระแสหลักไปสู่การเป็นพื้นที่แห่งความคิดสร้างสรรค์ที่ไม่มีที่สิ้นสุด.
